التهاب عروق چشمی می‌تواند نشانه یک بیماری التهابی یا عفونی در داخل چشم باشد. وقتی التهاب عروق شبکیه در زمینه یک عفونت ایجاد شود، ممکن است بیمار با اصطلاحاتی مانند واسکولیت شبکیه، یوئیت عفونی، رتینیت عفونی یا التهاب داخل چشم مواجه شود. این بیماری‌ها طیف گسترده‌ای دارند و عواملی مانند ویروس CMV، ویروس هرپس سیمپلکس یا HSV، ویروس واریسلا زوستر، سل یا Mycobacterium tuberculosis و عفونت‌های مرتبط با نقص ایمنی مانند HIV می‌توانند در ایجاد یا تشدید درگیری چشمی نقش داشته باشند.
نکته بسیار مهم این است که HIV به خودی خود یک عامل مستقیم برای ایجاد تمام موارد یوئیت عفونی نیست؛ بلکه با تضعیف سیستم ایمنی، احتمال بروز عفونت‌های فرصت‌طلب مانند CMV و برخی عفونت‌های چشمی دیگر افزایش پیدا می‌کند. در مقابل، CMV، HSV و Mycobacterium tuberculosis می‌توانند مستقیماً با بیماری‌های داخل چشمی مرتبط باشند. در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، CMV رتینیت یکی از مهم‌ترین عفونت‌های تهدیدکننده بینایی محسوب می‌شود.
در این مقاله از کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی مردمک، التهاب عروق چشمی و یوئیت عفونی را به زبان ساده اما علمی بررسی می‌کنیم و درباره علائم، تفاوت یوئیت عفونی و غیرعفونی، نقش CMV، HSV، HIV و سل، روش‌های تشخیص، درمان و علائم هشدار توضیح می‌دهیم.
لینک داخلی پیشنهادی: عبارت «متخصص شبکیه چشم» را می‌توان به صفحه معرفی متخصص شبکیه در سایت کلینیک مردمک لینک کرد.
التهاب عروق چشمی چیست؟
«التهاب عروق چشمی» یک عبارت عمومی است و در بسیاری از موارد منظور از آن التهاب عروق شبکیه یا رتینال واسکولیت است.
شبکیه در قسمت داخلی چشم قرار دارد و برای دریافت اکسیژن و مواد غذایی به شبکه‌ای از عروق خونی وابسته است. اگر دیواره عروق شبکیه یا بافت اطراف آنها دچار التهاب شود، ممکن است جریان خون و عملکرد طبیعی شبکیه تحت تأثیر قرار بگیرد.
اما التهاب عروق شبکیه همیشه یک بیماری مستقل نیست. این مشکل ممکن است در زمینه:
- یوئیت
- عفونت‌های ویروسی
- سل
- بیماری‌های خودایمنی
- بیماری‌های سیستمیک
- عفونت‌های فرصت‌طلب در افراد دارای نقص ایمنی
دیده شود.
به همین دلیل، مشاهده التهاب عروق در معاینه شبکیه به تنهایی علت بیماری را مشخص نمی‌کند و پزشک باید با توجه به علائم، سابقه پزشکی، معاینه چشم و آزمایش‌های لازم، علت را پیدا کند.
یوئیت عفونی چیست؟
یوئیت عفونی به التهاب داخل چشم گفته می‌شود که عامل ایجادکننده آن یک میکروب یا عامل عفونی است.
این عامل می‌تواند:
- ویروس
- باکتری
- انگل
- قارچ
باشد.
سازمان جهانی بهداشت، عوامل مختلفی از جمله Cytomegalovirus، Herpes simplex virus، Varicella-zoster virus، Mycobacterium tuberculosis، Treponema pallidum و Toxoplasma gondii را در میان عوامل مرتبط با یوئیت عفونی قرار می‌دهد.
یوئیت عفونی می‌تواند قسمت‌های مختلف چشم را درگیر کند و بسته به عامل بیماری‌زا به شکل‌های متفاوتی ظاهر شود.
برای مثال، یک عفونت ویروسی ممکن است باعث یوئیت قدامی شود، در حالی که در فردی با نقص ایمنی شدید، CMV می‌تواند باعث رتینیت نکروزکننده شود.
تفاوت التهاب عروق چشمی با یوئیت چیست؟
این دو عبارت کاملاً مترادف نیستند.
یوئیت به التهاب ساختارهای داخل چشم، به‌ویژه دستگاه یووه‌آ، گفته می‌شود؛ اما واسکولیت شبکیه به التهاب عروق شبکیه اشاره دارد.
در برخی بیماران هر دو حالت با هم دیده می‌شوند.
برای مثال، یک عفونت ویروسی می‌تواند ابتدا باعث التهاب داخل چشم شود و همزمان یا در ادامه عروق شبکیه و بافت شبکیه را نیز درگیر کند.
بنابراین وقتی پزشک از اصطلاح «التهاب عروق» استفاده می‌کند، باید مشخص شود که:
- کدام عروق درگیر هستند؟
- آیا خود شبکیه نیز دچار التهاب شده است؟
- آیا یوئیت وجود دارد؟
- آیا التهاب عفونی است یا غیرعفونی؟
- عامل ایجادکننده چیست؟
این تفاوت‌ها در انتخاب درمان اهمیت بسیار زیادی دارند.
مهم‌ترین عوامل ایجادکننده یوئیت عفونی
یوئیت عفونی می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. در این مقاله تمرکز اصلی ما بر چهار موضوع مهم یعنی CMV، HSV، HIV و سل است.
۱. التهاب عروق چشم و CMV
سیتومگالوویروس یا CMV یکی از اعضای خانواده هرپس‌ویروس‌هاست.
این ویروس در بسیاری از افراد در طول زندگی وارد بدن می‌شود و پس از عفونت اولیه می‌تواند به شکل نهفته باقی بماند. در شرایطی که سیستم ایمنی به‌شدت تضعیف شود، ویروس می‌تواند دوباره فعال شود.
یکی از مهم‌ترین تظاهرات چشمی CMV، به‌ویژه در افراد دارای نقص ایمنی شدید، CMV رتینیت است.
در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، CMV رتینیت معمولاً در زمینه کاهش شدید تعداد سلول‌های CD4 دیده می‌شود و بیشتر موارد در افرادی رخ می‌دهد که CD4 آنها کمتر از ۵۰ سلول در میلی‌متر مکعب است. با گسترش درمان ضدویروسی مؤثر HIV، شیوع موارد جدید CMV کاهش چشمگیری پیدا کرده است.
علائم CMV رتینیت چیست؟
CMV رتینیت همیشه از ابتدا علامت واضحی ندارد.
اگر ضایعه در قسمت محیطی شبکیه باشد، بیمار ممکن است مدتی هیچ علامتی نداشته باشد یا فقط موارد زیر را تجربه کند:
- مگس‌پران
- لکه‌های شناور در میدان دید
- کاهش دید محیطی
- نقاط کور در میدان دید
اما اگر التهاب به قسمت مرکزی شبکیه، ماکولا یا نزدیک عصب بینایی برسد، ممکن است کاهش دید مرکزی و تاری دید قابل توجه ایجاد شود.
یکی از ویژگی‌های کلاسیک CMV رتینیت در معاینه شبکیه، وجود ضایعات سفید و زردرنگ همراه با خونریزی‌های شبکیه است که گاهی به شکل معروف pizza pie یا brushfire appearance توصیف می‌شود. عروق اطراف ضایعات نیز ممکن است دچار sheathing یا تغییرات التهابی شوند.
آیا CMV فقط در افراد مبتلا به HIV دیده می‌شود؟
خیر.
اگرچه CMV رتینیت ارتباط شناخته‌شده‌ای با HIV پیشرفته و نقص ایمنی شدید دارد، اما می‌تواند در افرادی که به دلایل دیگری دچار ضعف سیستم ایمنی هستند نیز دیده شود.
برای مثال:
- پیوند عضو
- مصرف برخی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
- برخی بیماری‌های خونی
- سرطان‌ها
- سایر شرایط همراه با نقص ایمنی
می‌توانند خطر بیماری CMV چشمی را افزایش دهند.
CMV و یوئیت قدامی
CMV فقط باعث رتینیت نمی‌شود.
در افراد دارای سیستم ایمنی نسبتاً سالم نیز ممکن است CMV anterior uveitis یا یوئیت قدامی ناشی از CMV ایجاد شود.
این بیماری می‌تواند با:
- تاری دید
- درد چشم
- قرمزی
- افزایش فشار داخل چشم
- التهاب اتاق قدامی
- تغییرات عنبیه
- رسوبات قرنیه‌ای یا Keratic precipitates
همراه باشد.
یوئیت قدامی CMV ممکن است از نظر ظاهری شبیه یوئیت ناشی از HSV یا VZV باشد و همین موضوع تشخیص را دشوار می‌کند. در برخی بیماران، بررسی مایع اتاق قدامی با PCR برای افتراق CMV از سایر هرپس‌ویروس‌ها کمک‌کننده است.
۲. التهاب عروق چشم و HSV
Herpes Simplex Virus یا HSV یکی دیگر از ویروس‌های مهم در بیماری‌های التهابی داخل چشم است.
HSV به‌خصوص HSV-1 می‌تواند پس از عفونت اولیه در بدن باقی بماند و در شرایط خاص دوباره فعال شود.
فعال شدن HSV ممکن است با:
- تبخال اطراف لب
- کراتیت
- التهاب قرنیه
- یوئیت قدامی
- در موارد خاص، التهاب و نکروز شبکیه
همراه باشد.
HSV-associated uveitis یکی از علل شناخته‌شده یوئیت قدامی یک‌طرفه همراه با افزایش فشار چشم است.
علائم یوئیت ناشی از HSV
یوئیت ناشی از HSV ممکن است با علائمی مانند:
- قرمزی چشم
- درد
- حساسیت به نور
- تاری دید
- افزایش فشار چشم
- تغییرات عنبیه
- التهاب اتاق قدامی
ظاهر شود.
داشتن سابقه تبخال لب می‌تواند برای پزشک سرنخ مهمی باشد، اما نبود تبخال پوستی، عفونت HSV چشمی را رد نمی‌کند.
HSV چگونه باعث آسیب شبکیه می‌شود؟
یکی از بیماری‌های مهم مرتبط با خانواده هرپس‌ویروس‌ها، Acute Retinal Necrosis یا ARN است.
این بیماری می‌تواند با التهاب شدید شبکیه، واسکولیت شبکیه و التهاب داخل چشم همراه باشد و در صورت عدم درمان مناسب، خطر کاهش شدید بینایی و حتی جداشدگی شبکیه وجود دارد.
در چنین شرایطی تشخیص سریع اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا درمان ضدویروسی باید بر اساس وضعیت بالینی و یافته‌های چشم انجام شود.
۳. HIV و التهاب داخل چشم
در این قسمت یک نکته مهم باید روشن شود:
HIV یک ویروس ایجادکننده نقص ایمنی است، نه اینکه هر مورد یوئیت در فرد مبتلا به HIV مستقیماً توسط خود HIV ایجاد شده باشد.
کاهش عملکرد سیستم ایمنی در HIV می‌تواند زمینه را برای عفونت‌های فرصت‌طلب فراهم کند.
در نتیجه ممکن است در افراد دارای HIV پیشرفته، بیماری‌هایی مانند:
- CMV رتینیت
- توکسوپلاسموز چشمی
- زونا چشمی
- سل چشمی
- سیفلیس چشمی
- سایر عفونت‌های فرصت‌طلب
دیده شوند.
ارتباط CD4 با CMV رتینیت
یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده خطر CMV رتینیت در افراد مبتلا به HIV، میزان ضعف سیستم ایمنی است.
در راهنماهای فعلی NIH، بیشتر موارد CMV end-organ disease در افراد دارای HIV پیشرفته و معمولاً با CD4 کمتر از ۵۰ سلول در میلی‌متر مکعب دیده می‌شود. با درمان مؤثر HIV و کنترل بار ویروسی، موارد جدید CMV بسیار کمتر شده‌اند.
بنابراین در فرد مبتلا به HIV، سلامت چشم و وضعیت سیستم ایمنی باید در کنار یکدیگر ارزیابی شوند.
در افراد با CD4 پایین، بروز مگس‌پران جدید یا تغییر در حدت بینایی می‌تواند نیازمند ارجاع فوری برای معاینه شبکیه باشد. NIH برای افراد مبتلا به HIV با CD4 کمتر از ۱۰۰، معاینه چشم با مردمک گشادشده و آموزش درباره علائم CMV رتینیت را توصیه می‌کند.
۴. التهاب عروق چشم و سل
سل یا Tuberculosis یکی دیگر از علل مهم عفونی است که می‌تواند با یوئیت همراه شود.
عامل بیماری Mycobacterium tuberculosis است.
سل چشمی نسبتاً نادر است، اما تشخیص آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تأخیر در درمان می‌تواند باعث التهاب مزمن و آسیب بینایی شود.
نکته مهم این است که سل چشمی همیشه با علائم واضح سل ریوی همراه نیست.
درگیری چشمی می‌تواند در شرایطی ایجاد شود که بیمار:
- سرفه نداشته باشد
- تب نداشته باشد
- علائم واضح ریوی نداشته باشد
- حتی تصویر قفسه سینه طبیعی داشته باشد
بنابراین تشخیص بر اساس مجموعه‌ای از یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی انجام می‌شود
سل چگونه چشم را درگیر می‌کند؟
سل می‌تواند از طریق انتشار خونی از یک محل عفونی دیگر به چشم برسد.
از طرف دیگر، در برخی موارد واکنش ایمنی بدن نسبت به آنتی‌ژن‌های مایکوباکتریوم نیز می‌تواند در ایجاد التهاب داخل چشم نقش داشته باشد.
تظاهرات چشمی سل متنوع هستند و می‌توانند شامل:
- یوئیت قدامی گرانولوماتوز
- یوئیت خلفی
- کوروئیدیت
- ندول‌های عنبیه
- توبِرکولوم مشیمیه
- واسکولیت شبکیه
- ویتریت
- ادم ماکولا
باشند.
آیا تست سل مثبت یعنی علت التهاب چشم حتماً سل است؟
خیر.
این یکی از مهم‌ترین نکات در تشخیص سل چشمی است.
مثبت شدن تست‌هایی مانند PPD یا IGRA/Quantiferon نشان‌دهنده تماس یا پاسخ ایمنی نسبت به سل است و به تنهایی ثابت نمی‌کند که التهاب چشم مستقیماً ناشی از سل فعال است.
از طرف دیگر، تست منفی نیز در همه بیماران سل چشمی را به طور قطعی رد نمی‌کند، به‌خصوص در افراد دارای نقص ایمنی.
بنابراین پزشک باید نتیجه آزمایش را در کنار:
- شرح حال
- وضعیت سیستم ایمنی
- معاینه چشم
- تصویربرداری
- علائم سیستمیک
- بررسی ریه
- سایر آزمایش‌ها
تفسیر کند.
علائم یوئیت عفونی چیست؟
علائم به محل درگیری و عامل عفونت بستگی دارند.
شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- قرمزی چشم
- درد
- حساسیت به نور
- تاری دید
- کاهش دید
- مگس‌پران
- دیدن لکه‌های شناور
- احساس سایه در میدان دید
- کاهش دید محیطی
- کاهش دید مرکزی
- مشاهده فلاش یا نورهای ناگهانی
- افزایش فشار چشم در برخی انواع یوئیت
وجود مگس‌پران جدید همراه با کاهش دید اهمیت ویژه‌ای دارد و باید از نظر درگیری شبکیه بررسی شود.
آیا یوئیت عفونی همیشه هر دو چشم را درگیر می‌کند؟
خیر.
بسیاری از انواع یوئیت عفونی می‌توانند ابتدا یک چشم را درگیر کنند.
برای مثال، CMV رتینیت در افراد مبتلا به HIV در زمان تشخیص اغلب یک‌طرفه است، اما در صورت عدم درمان یا عدم بازسازی سیستم ایمنی می‌تواند چشم دیگر را نیز درگیر کند.
برخی بیماری‌ها نیز ممکن است از ابتدا دوطرفه باشند.
بنابراین یک‌طرفه بودن بیماری، علت عفونی را رد نمی‌کند.
تشخیص التهاب عروق چشمی و یوئیت عفونی چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص دقیق این بیماری‌ها نیازمند معاینه تخصصی چشم است.
پزشک معمولاً ابتدا درباره موارد زیر سؤال می‌کند:
- زمان شروع علائم
- یک‌طرفه یا دوطرفه بودن
- سابقه یوئیت
- سابقه تبخال
- بیماری‌های خودایمنی
- بیماری‌های عفونی
- سابقه سل
- تماس با فرد مبتلا به سل
- سابقه HIV یا سایر شرایط نقص ایمنی
- مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
- سابقه پیوند
- بیماری‌های زمینه‌ای
سپس معاینه کامل چشم انجام می‌شود.
نقش معاینه با مردمک گشادشده
در بیماری‌هایی مانند CMV رتینیت، معاینه دقیق شبکیه با مردمک گشادشده اهمیت بسیار زیادی دارد.
پزشک می‌تواند محل ضایعات، میزان گسترش آنها، درگیری ماکولا و عصب بینایی و وضعیت عروق شبکیه را بررسی کند.
در CMV رتینیت، تشخیص در بسیاری از موارد بر اساس ظاهر مشخص ضایعات شبکیه و شرایط بیمار انجام می‌شود. در مواردی که تشخیص قطعی نیست، آزمایش PCR از مایع زلالیه یا زجاجیه می‌تواند به افتراق CMV از HSV، VZV و سایر عوامل کمک کند.
OCT در یوئیت عفونی چه کاربردی دارد؟
OCT می‌تواند برای بررسی ساختار لایه‌های شبکیه و به‌خصوص ماکولا استفاده شود.
این تصویربرداری می‌تواند به شناسایی:
- ادم ماکولا
- تجمع مایع
- تغییرات ساختاری شبکیه
- آسیب‌های ناشی از التهاب
کمک کند.
در بیمارانی که التهاب داخل چشم دارند، OCT ممکن است برای بررسی میزان تأثیر بیماری بر دید مرکزی و همچنین پیگیری پاسخ به درمان مورد استفاده قرار گیرد.
آنژیوگرافی فلورسئین چه نقشی دارد؟
در صورت شک به التهاب عروق شبکیه، آنژیوگرافی فلورسئین می‌تواند اطلاعات مهمی درباره:
- نشت عروقی
- انسداد عروق
- التهاب اطراف عروق
- مناطق ایسکمی
- عروق غیرطبیعی
در اختیار پزشک قرار دهد.
این اطلاعات می‌توانند در تشخیص نوع درگیری شبکیه و برنامه‌ریزی درمان کمک‌کننده باشند.
PCR مایع داخل چشم چه زمانی انجام می‌شود؟
در برخی موارد تشخیص بر اساس معاینه کاملاً مشخص نیست.
به‌خصوص در یوئیت قدامی با احتمال HSV، VZV یا CMV، نمونه‌گیری از مایع اتاق قدامی و انجام PCR می‌تواند به شناسایی عامل کمک کند. در CMV anterior uveitis، بررسی PCR مایع زلالیه برای CMV می‌تواند در شرایط مناسب بسیار کمک‌کننده باشد.
در بیماری‌های خلفی نیز بسته به شرایط ممکن است بررسی مایع زجاجیه مطرح شود.
البته این آزمایش برای تمام بیماران یوئیت لازم نیست و انتخاب آن باید بر اساس یافته‌های بالینی و نظر چشم‌پزشک انجام شود.
آزمایش خون در یوئیت عفونی
آزمایش‌های خون بر اساس احتمال بیماری انتخاب می‌شوند.
ممکن است در شرایط مختلف آزمایش‌هایی برای بررسی:
- HIV
- سل
- سیفلیس
- بیماری‌های خودایمنی
- عفونت‌های خاص
- وضعیت عمومی بدن
درخواست شود.
انجام تعداد زیادی آزمایش بدون توجه به شرح حال و معاینه همیشه مفید نیست. آزمایش باید هدفمند باشد تا نتیجه آن بتواند در تصمیم‌گیری پزشکی نقش داشته باشد.
درمان یوئیت عفونی چگونه است؟
درمان کاملاً به عامل ایجادکننده بستگی دارد.
این نکته بسیار مهم است:
در یوئیت عفونی، صرفاً خاموش کردن التهاب کافی نیست؛ باید عامل عفونی نیز درمان شود.
به همین دلیل درمان HSV، CMV و سل با یکدیگر متفاوت است
درمان CMV رتینیت
در CMV رتینیت، درمان ضدویروسی اختصاصی ضروری است.
بر اساس راهنمای NIH، داروهایی مانند valganciclovir خوراکی و ganciclovir وریدی از درمان‌های خط اول هستند و انتخاب روش درمان به شرایط بیمار، محل ضایعات، تحمل دارو و وضعیت سیستم ایمنی بستگی دارد.
اگر ضایعه در نزدیکی ماکولا یا عصب بینایی باشد و تهدید فوری برای بینایی ایجاد کند، ممکن است علاوه بر درمان سیستمیک، درمان داخل چشمی نیز مطرح شود.
درمان CMV رتینیت باید توسط تیم پزشکی آشنا با این بیماری انجام شود، زیرا هم خود بیماری و هم داروهای مورد استفاده نیازمند پایش دقیق هستند.
درمان CMV در افراد مبتلا به HIV
در بیمار مبتلا به HIV، درمان CMV باید در کنار درمان ضدرتروویروسی یا ART مدیریت شود.
درمان مؤثر HIV باعث بازسازی سیستم ایمنی و کاهش خطر بیماری‌های فرصت‌طلب می‌شود. در راهنمای NIH، شروع ART در زمان مناسب پس از شروع درمان CMV توصیه شده است.
پس از کنترل رتینیت نیز ممکن است نیاز به درمان نگهدارنده وجود داشته باشد.
طبق راهنمای فعلی NIH، در افراد مبتلا به HIV، قطع درمان نگهدارنده CMV رتینیت زمانی می‌تواند مطرح شود که حداقل سه ماه درمان انجام شده باشد، ضایعات غیرفعال باشند و CD4 حداقل سه ماه به ۱۰۰ سلول در میلی‌متر مکعب یا بیشتر رسیده باشد. این تصمیم باید با مشارکت چشم‌پزشک انجام شود.
یوئیت ناشی از HSV چگونه درمان می‌شود؟
در یوئیت مرتبط با HSV، درمان ضدویروسی اهمیت دارد.
داروهایی مانند acyclovir، valacyclovir یا سایر داروهای ضدویروسی مناسب بسته به وضعیت بیمار و نوع درگیری مورد استفاده قرار می‌گیرند.
در برخی موارد، کورتیکواستروئید موضعی نیز برای کنترل التهاب مورد نیاز است؛ اما استفاده از آن باید همراه با درمان مناسب ضدویروسی و تحت نظر چشم‌پزشک باشد.
درمان HSV چشمی به شکل خودسرانه با قطره کورتون می‌تواند خطرناک باشد، زیرا اگر عامل عفونی به‌درستی کنترل نشده باشد، سرکوب پاسخ ایمنی موضعی می‌تواند وضعیت بیماری را بدتر کند.
درمان سل چشمی
اگر تشخیص سل چشمی مطرح باشد، درمان معمولاً نیازمند همکاری چشم‌پزشک با متخصص عفونی یا متخصص مربوط به بیماری‌های سل است.
درمان ضدسل باید بر اساس تشخیص و شرایط بیمار انجام شود.
در برخی بیماران ممکن است کورتیکواستروئید نیز برای کنترل التهاب چشمی استفاده شود، اما مصرف کورتون بدون پوشش درمانی مناسب در عفونت سل می‌تواند خطرناک باشد.
بنابراین ابتدا باید احتمال عفونت فعال و برنامه درمان ضدسل مشخص شود.
تشخیص سل چشمی به دلیل شباهت آن با سایر انواع یوئیت گاهی دشوار است و ممکن است به بررسی‌های تکمیلی نیاز داشته باشد.
آیا در یوئیت عفونی می‌توان کورتون مصرف کرد؟
این سؤال بسیار مهم است.
پاسخ این است که در برخی موارد بله، اما نه به صورت خودسرانه و نه بدون توجه به عامل عفونی.
کورتیکواستروئید التهاب را کاهش می‌دهد، اما عامل عفونی را از بین نمی‌برد.
در برخی بیماری‌های عفونی، ترکیب داروی ضدعفونی یا ضدویروس با کورتون ممکن است بخشی از درمان باشد؛ اما زمان شروع، مقدار و روش مصرف آن باید توسط پزشک تعیین شود.
در CMV رتینیت فعال، راهنمای NIH تأکید می‌کند که کورتون نباید جایگزین درمان ضدCMV شود و در برخی شرایط خاص استفاده از آن نیازمند تشخیص نوع التهاب، به‌ویژه IRU، است.
چرا مصرف خودسرانه قطره کورتون برای چشم خطرناک است؟
چشم قرمز همیشه به معنای التهاب ساده یا آلرژی نیست.
اگر قرمزی چشم در واقع ناشی از یک عفونت ویروسی یا سایر عفونت‌های داخل چشم باشد، استفاده نادرست از کورتیکواستروئید می‌تواند تشخیص و درمان را پیچیده‌تر کند.
همچنین مصرف طولانی‌مدت کورتون چشمی می‌تواند خطر:
- افزایش فشار چشم
- گلوکوم
- آب مروارید
را افزایش دهد.
بنابراین قطره کورتونی باید فقط با تشخیص و برنامه درمانی پزشک استفاده شود.
عوارض احتمالی یوئیت عفونی و التهاب عروق شبکیه
شدت عوارض به عامل عفونت، محل درگیری و سرعت شروع درمان بستگی دارد.
عوارض ممکن است شامل:
کاهش بینایی
یکی از مهم‌ترین عوارض التهاب شدید یا آسیب مستقیم شبکیه است.
ادم ماکولا
التهاب می‌تواند باعث تجمع مایع در ماکولا و کاهش دید مرکزی شود.
افزایش فشار چشم
برخی انواع یوئیت عفونی، به‌ویژه انواع هرپسی، می‌توانند با افزایش فشار داخل چشم همراه باشند. CMV anterior uveitis نیز ارتباط قابل توجهی با افزایش فشار چشم دارد.
آب مروارید
التهاب مزمن و برخی درمان‌ها می‌توانند خطر کاتاراکت را افزایش دهند.
آسیب عروق شبکیه
التهاب یا انسداد عروقی می‌تواند باعث آسیب ایسکمیک به شبکیه شود.
جداشدگی شبکیه
در برخی رتینیت‌های شدید، از جمله برخی موارد نکروز شبکیه، خطر جداشدگی شبکیه افزایش می‌یابد.
نابینایی
در موارد شدید و درمان‌نشده، برخی عفونت‌های داخل چشمی می‌توانند باعث از دست رفتن دائمی بینایی شوند. CMV رتینیت نیز یک بیماری بالقوه نابینا‌کننده محسوب می‌شود.
آیا التهاب عروق چشمی قابل درمان است؟
در بسیاری از بیماران می‌توان عامل عفونی را کنترل و التهاب را کاهش داد، اما نتیجه درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد.
از جمله:
- نوع عفونت
- محل درگیری
- شدت التهاب
- میزان آسیب شبکیه
- درگیری ماکولا
- وضعیت عصب بینایی
- وضعیت سیستم ایمنی
- زمان شروع درمان
- پاسخ بیمار به دارو
هرچه بیماری زودتر تشخیص داده شود، فرصت بیشتری برای جلوگیری از آسیب غیرقابل برگشت به شبکیه وجود دارد.
آیا یوئیت عفونی واگیردار است؟
پاسخ به این سؤال به عامل بیماری بستگی دارد.
خود «یوئیت» یک بیماری واحد و مسری نیست.
اما بعضی از عوامل ایجادکننده آن مانند ویروس‌ها یا باکتری‌ها می‌توانند از راه‌های مختلف منتقل شوند.
برای مثال، HIV و سل مسیرهای انتقال خاص خود را دارند و باید از نظر کنترل عفونت به صورت جداگانه بررسی شوند.
از طرف دیگر، بیمار مبتلا به CMV رتینیت لزوماً به این معنا نیست که بیماری چشمی او از طریق تماس معمولی چشم به چشم به فرد دیگری منتقل می‌شود.
بنابراین باید بین واگیرداری عامل عفونی و مسری بودن التهاب چشم تفاوت قائل شد.
چه کسانی بیشتر در معرض یوئیت عفونی هستند؟
برخی افراد به دلیل شرایط زمینه‌ای بیشتر در معرض انواع خاصی از عفونت‌های چشمی قرار دارند، از جمله:
- افراد دارای نقص ایمنی
- افراد مبتلا به HIV پیشرفته
- دریافت‌کنندگان پیوند
- افرادی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند
- افراد با سابقه سل
- افرادی که در معرض سل قرار داشته‌اند
- افراد دارای سابقه بیماری‌های هرپسی
- برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های سیستمیک
اما وجود یکی از این عوامل به معنی ابتلای قطعی به یوئیت عفونی نیست.
تفاوت یوئیت عفونی و غیرعفونی
تشخیص این دو نوع التهاب اهمیت بسیار زیادی دارد.
| ویژگی | یوئیت عفونی | یوئیت غیرعفونی |
| علت | ویروس، باکتری، قارچ یا انگل | اختلال التهابی یا خودایمنی و گاهی علت نامشخص |
| نمونه عوامل | CMV، HSV، VZV، سل | بیماری‌های خودایمنی و التهابی |
| درمان اصلی | درمان عامل عفونی | کنترل التهاب و بیماری زمینه‌ای |
| کورتون | فقط در شرایط مناسب و با احتیاط | یکی از درمان‌های مهم |
| PCR داخل چشم | گاهی بسیار کمک‌کننده | معمولاً کاربرد محدودتری دارد |
| بررسی سیستمیک | بسته به عامل | بسته به علائم و احتمال بیماری زمینه‌ای |
| خطر درمان خودسرانه | بسیار مهم | همچنان قابل توجه |
یکی از مهم‌ترین اشتباهات این است که هر التهاب چشمی را خودکار «غیرعفونی» فرض کنیم و بدون بررسی علت، درمان سرکوب‌کننده سیستم ایمنی را شروع کنیم.
چه زمانی مراجعه فوری به چشم‌پزشک ضروری است؟
اگر فرد دچار هر یک از علائم زیر شود، بهتر است ارزیابی چشم را به تأخیر نیندازد:
- کاهش ناگهانی دید
- مگس‌پران جدید و زیاد
- مشاهده فلاش نور
- ایجاد سایه یا پرده در میدان دید
- درد قابل توجه چشم
- قرمزی همراه با تاری دید
- حساسیت شدید به نور
- تاری دید ناگهانی
- سابقه یوئیت همراه با علائم جدید
- داشتن نقص ایمنی و ایجاد تغییر جدید در بینایی
در افراد مبتلا به HIV با نقص ایمنی شدید، حتی مگس‌پران یا تغییر حدت بینایی می‌تواند نشانه‌ای باشد که نیاز به ارزیابی فوری شبکیه دارد.
التهاب عروق چشمی و یوئیت عفونی در چه شرایطی جدی‌تر است؟
برخی شرایط احتمال عوارض جدی را بیشتر می‌کنند:
درگیری ماکولا
اگر التهاب یا ضایعه عفونی به ماکولا برسد، خطر کاهش دید مرکزی بیشتر است.
درگیری عصب بینایی
درگیری نزدیک دیسک بینایی می‌تواند تهدید بیشتری برای دید ایجاد کند.
واسکولیت شدید
التهاب قابل توجه عروق ممکن است باعث انسداد یا آسیب ایسکمیک شود.
نقص ایمنی
در افراد دارای نقص ایمنی، بعضی عفونت‌ها می‌توانند سریع‌تر پیشرفت کنند.
تأخیر در درمان
در بیماری‌هایی مانند CMV رتینیت، تأخیر در درمان می‌تواند اجازه گسترش ضایعات شبکیه را بدهد.
آیا التهاب عروق چشمی بعد از درمان دوباره برمی‌گردد؟
بسته به علت بیماری، امکان عود وجود دارد.
برخی عفونت‌های هرپسی می‌توانند در بدن به صورت نهفته باقی بمانند و دوباره فعال شوند.
در CMV رتینیت نیز احتمال عود وجود دارد، به‌خصوص اگر سیستم ایمنی دوباره تضعیف شود. به همین دلیل پیگیری چشم‌پزشکی حتی پس از کنترل بیماری اهمیت دارد.
در بیماری‌های همراه با HIV، کنترل مناسب سیستم ایمنی نقش مهمی در کاهش خطر عود CMV دارد.
نقش پیگیری بعد از درمان
درمان موفق به معنای پایان مراقبت نیست.
بیمار ممکن است بعد از کنترل عفونت همچنان به بررسی موارد زیر نیاز داشته باشد:
- وضعیت شبکیه
- فشار داخل چشم
- ماکولا
- عصب بینایی
- عود التهاب
- عوارض دارو
- درگیری چشم مقابل
در CMV رتینیت، راهنمای NIH بر معاینات منظم چشم برای شناسایی عود و عوارض تأکید دارد.
جدول مقایسه CMV، HSV، HIV و سل در التهاب چشم
| عامل یا بیماری | مهم‌ترین درگیری چشمی | افراد در معرض خطر | یافته‌های مهم | رویکرد درمانی |
| CMV | رتینیت و یوئیت قدامی | نقص ایمنی، HIV پیشرفته | ضایعات سفید شبکیه، خونریزی، واسکولیت | ضدویروس اختصاصی |
| HSV | یوئیت قدامی، کراتیت و رتینیت | سابقه HSV، برخی افراد دچار نقص ایمنی | التهاب یک‌طرفه، افزایش فشار، گاهی درگیری قرنیه | ضدویروس ± درمان التهاب |
| HIV | زمینه‌ساز عفونت‌های فرصت‌طلب | HIV کنترل‌نشده و نقص ایمنی | وابسته به عفونت همراه | ART + درمان عفونت عامل |
| سل | یوئیت قدامی/خلفی، کوروئیدیت، واسکولیت | تماس یا سابقه TB، نقص ایمنی | تظاهرات متنوع شبکیه و یووه‌آ | درمان ضدسل ± درمان التهاب |
نکته مهم درباره تشخیص التهاب عروق چشمی
یکی از چالش‌های مهم در این بیماری، شباهت ظاهری برخی عفونت‌ها به بیماری‌های غیرعفونی است.
برای مثال، یوئیت ناشی از CMV، HSV و VZV می‌تواند در برخی بیماران تظاهرات مشابه داشته باشد. همچنین سل چشمی می‌تواند شبیه برخی انواع یوئیت التهابی یا واسکولیت شبکیه ظاهر شود.
به همین دلیل تشخیص فقط بر اساس یک علامت یا یک آزمایش انجام نمی‌شود.
پزشک باید مجموعه اطلاعات را کنار هم قرار دهد:
شرح حال + معاینه چشم + تصویربرداری + آزمایش‌های هدفمند + وضعیت سیستم ایمنی + پاسخ به درمان
آیا می‌توان از یوئیت عفونی پیشگیری کرد؟
پیشگیری به عامل بیماری بستگی دارد.
کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و جلوگیری از ضعف شدید سیستم ایمنی اهمیت زیادی دارد.
در افراد مبتلا به HIV، مصرف منظم ART و کنترل مناسب سیستم ایمنی نقش مهمی در پیشگیری از CMV end-organ disease دارد.
برای سل نیز شناسایی و درمان مناسب عفونت و رعایت اصول پیشگیری از انتقال اهمیت دارد.
در مورد HSV و سایر هرپس‌ویروس‌ها، توجه به علائم عود و مراجعه زودهنگام می‌تواند به تشخیص و درمان سریع کمک کند.
آیا مگس‌پران همیشه به معنای یوئیت عفونی است؟
خیر.
مگس‌پران می‌تواند دلایل بسیار مختلفی داشته باشد و هر مگس‌پران به معنی التهاب یا عفونت چشم نیست.
اما مگس‌پران جدید، ناگهانی یا همراه با کاهش دید، فلاش نور یا سایه در میدان بینایی باید جدی گرفته شود؛ زیرا علاوه بر یوئیت و رتینیت، مشکلات مهم دیگری مانند پارگی یا جداشدگی شبکیه نیز می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند.
آیا التهاب عروق چشمی باعث نابینایی می‌شود؟
در موارد شدید و درمان‌نشده، برخی انواع واسکولیت یا رتینیت عفونی می‌توانند باعث آسیب دائمی شبکیه و کاهش شدید بینایی شوند.
اما تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند احتمال عوارض شدید را کاهش دهد.
برای مثال، CMV رتینیت یک بیماری بالقوه نابینا‌کننده است و درمان ضدویروسی مناسب برای جلوگیری از پیشرفت ضایعات اهمیت اساسی دارد.
جمع‌بندی؛ التهاب عروق چشمی و یوئیت عفونی را جدی بگیرید
التهاب عروق چشمی یا واسکولیت شبکیه ممکن است بخشی از یک بیماری عفونی داخل چشم باشد و گاهی در کنار یوئیت یا رتینیت دیده شود. از مهم‌ترین عوامل عفونی مرتبط با این بیماری‌ها می‌توان به CMV، HSV، VZV و Mycobacterium tuberculosis اشاره کرد. در افراد مبتلا به HIV نیز کاهش سیستم ایمنی می‌تواند زمینه را برای عفونت‌های فرصت‌طلب، به‌خصوص CMV رتینیت، فراهم کند.
از طرف دیگر، HIV را نباید با علت مستقیم یوئیت یکسان دانست. نقش اصلی HIV در بسیاری از موارد، ایجاد نقص ایمنی و افزایش احتمال عفونت‌های فرصت‌طلب است.
علائمی مانند تاری دید، کاهش دید، مگس‌پران جدید، فلاش نور، درد، قرمزی و حساسیت به نور به‌خصوص در افراد دارای نقص ایمنی یا سابقه بیماری‌های عفونی، نیازمند ارزیابی دقیق چشم هستند.
تشخیص ممکن است شامل معاینه با مردمک گشادشده، OCT، آنژیوگرافی فلورسئین، تصویربرداری شبکیه و در موارد انتخاب‌شده PCR مایع داخل چشم باشد. در CMV و HSV، آزمایش مایع زلالیه یا زجاجیه می‌تواند در موارد دشوار به شناسایی عامل کمک کند.
مهم‌ترین نکته درمانی این است که یوئیت عفونی را نباید مانند یوئیت غیرعفونی درمان کرد. کورتیکواستروئیدها ممکن است در شرایط خاص برای کنترل التهاب استفاده شوند، اما باید علت عفونی نیز به‌درستی شناسایی و درمان شود.
سوالات متداول درباره التهاب عروق چشمی و یوئیت عفونی
التهاب عروق چشمی چیست؟
معمولاً منظور از این عبارت، التهاب عروق شبکیه یا رتینال واسکولیت است که ممکن است در اثر عفونت، بیماری‌های التهابی یا بیماری‌های سیستمیک ایجاد شود.
آیا CMV باعث التهاب عروق چشم می‌شود؟
بله. CMV می‌تواند باعث رتینیت و تغییرات عروقی شبکیه شود و در افراد دارای نقص ایمنی شدید، به‌خصوص HIV پیشرفته، اهمیت زیادی دارد.
آیا HSV باعث یوئیت می‌شود؟
بله. HSV یکی از علل شناخته‌شده یوئیت قدامی است و می‌تواند با افزایش فشار چشم، التهاب و درگیری قرنیه همراه باشد.
آیا HIV باعث یوئیت می‌شود؟
HIV بیشتر از طریق تضعیف سیستم ایمنی زمینه را برای عفونت‌های فرصت‌طلبی مانند CMV فراهم می‌کند. بنابراین باید علت واقعی التهاب یا رتینیت در فرد مبتلا به HIV مشخص شود.
آیا سل می‌تواند چشم را درگیر کند؟
بله. سل می‌تواند باعث انواع مختلف یوئیت و درگیری شبکیه و مشیمیه شود و حتی در غیاب علائم واضح ریوی نیز وجود داشته باشد.
آیا قطره کورتون برای التهاب چشم مناسب است؟
در برخی بیماری‌ها بله، اما در صورت وجود عفونت، استفاده از کورتون باید با احتیاط و طبق نظر چشم‌پزشک باشد. کورتون جایگزین درمان ضدعفونی یا ضدویروسی نیست.
آیا التهاب عروق چشمی خطرناک است؟
بسته به علت و شدت می‌تواند جدی باشد. درگیری شبکیه، ماکولا یا عصب بینایی ممکن است باعث کاهش بینایی شود و برخی عفونت‌های داخل چشمی در صورت تأخیر در درمان تهدیدکننده بینایی هستند.
چه زمانی برای التهاب عروق چشمی به کلینیک مردمک مراجعه کنیم؟
اگر تاری دید، کاهش دید، مگس‌پران جدید، فلاش نور، درد چشم، قرمزی همراه با تاری دید یا حساسیت شدید به نور دارید، تشخیص را به تأخیر نیندازید.
به‌خصوص اگر سابقه HIV، نقص ایمنی، سل، بیماری‌های خودایمنی، مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا سابقه یوئیت و رتینیت دارید، علائم جدید چشمی باید جدی‌تر بررسی شوند.
در کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی مردمک، بررسی دقیق ساختارهای داخل چشم و شبکیه و انتخاب آزمایش‌های تکمیلی بر اساس یافته‌های معاینه می‌تواند به تشخیص علت التهاب و انتخاب مسیر درمان کمک کند.
بینایی را به شانس نسپارید
گاهی یک مگس‌پران یا تاری دید ساده به نظر می‌رسد، اما در برخی بیماران می‌تواند اولین علامت رتینیت، یوئیت عفونی یا التهاب عروق شبکیه باشد. تشخیص زودهنگام، به‌خصوص در بیماری‌های عفونی تهدیدکننده بینایی، اهمیت زیادی دارد.
اگر تغییر جدیدی در بینایی خود احساس کرده‌اید، همین امروز برای ارزیابی تخصصی چشم اقدام کنید.
کلینیک فوق تخصصی چشم پزشکی مردمک؛ برای تشخیص دقیق‌تر، درمان هدفمندتر و مراقبت جدی‌تر از بینایی شما.
